Fryderyk i Karol Grüneberg kaliscy producenci fortepianów.

Johann Christian Fryderyk Grüneberg (1784 – 1832)

Historia Fryderyka Grüneberga, kaliskiego producenta fortepianów, zaczyna się w niemieckim miasteczku Petersbergu oddalonym o kilka kilometrów od  Halle (Saale).

W Petersbergu jego ojciec – Gottlob Grüneberg (zm. 26.03.1809) kantor, nauczyciel, organista i pastor w parafii Św. Piotra – ożenił się z Christianą Charlottą Birkhold ( Binkhohl, Brückhold, Berkold) (zm. 5.08.1798). Z tego związku urodziło się dziesięcioro dzieci:

– Erdman Gottlob urodzony 23 maja 1775 r.

– Maria Sophia Charlotte urodzona 16 czerwca 1777 r.

– Gottfried Willhelm urodzony 25 października 1779 r.

– Heinrich Christian urodzony 11 grudnia 1782 r.

– Johann Christian Friedrich urodzony 10 kwietnia 1784 r.

– Dorothea Friederica Willhelmina urodzona 2 maja 1786 r.

– Johann Friedrich Gotthilf urodzony 29 października 1787 r.

– Johanna Rosina Elisabeth urodzona 14 października 1790 r.

– Maria Christiane Charlotte urodzona 17 marca 1793 r.

– Carl Wilhelm urodzony 29 czerwca 1796 r.

Około 1800 r. do Kalisza przyjechał najstarszy z braci – Erdman Gottlob. Był wojskowym felczerem (chirurgiem) w  3. batalionie muszkieterów pułku piechoty. W Kaliszu w 1802 r. ożenił się[1] z panną Christiane Wilhelmine Vogel, jedyną córką platernika (pozłotnika?, posrebrnika?) Vogla w Berlinie, pasierbicą (przybraną córką) tutejszego cyrulika (chirurga) pułkowego Johann’a Wilhelma Ramina.

Mieli trójkę dzieci:

 – dziecko nieochrzczone urodziło się i zmarło 3 sierpnia1803,

– Julianna Wilhelmina Hinrietta ur. 13 lipca 1804

 – Krystian Wilhelm ur. 25 czerwca 1806, zmarł 27 czerwca 1806.

 Niestety 10 marca 1806 r., jeszcze przed narodzinami ostatniego syna, zmarł Erdman Gottlob Grüneberg. Wkrótce potem z wdową po nim ożenił się Fryderyk – młodszy brat zmarłego.[2]  Fryderyk Grüneberg był zapisywany w kaliskich aktach jako fabrykant instrumentów muzycznych (instrumenta muzyczne robiący) lub lutnik. Mieszkał w Kaliszu pod numerem 355 za Bramą Warszawską, a później w domu pod numerem 155 przy ulicy Św. Stanisława.

 W kolejnych latach Fryderykowi i Krystynie urodziły się dzieci. W aktach urodzenia tych dzieci matka została opisana poprawnie jako Christiane Willhelmine z d. Vogel. Z tego małżeństwa urodziło się troje dzieci:

– Fryderyk Gottlob urodził się i zmarł 28 kwietnia 1808,

– Fryderyk Wilhelm Julius urodził  się 11 lipca 1809,

– Fryderyk Ferdynand urodził się 21 marca 1812,  zmarł 14 lipca 1813,

11stycznia 1812 zmarła Krystyna Albertyna z Bergemanów  Raminowa[3], przybrana matka Krystyny – żony Fryderyka.

W 1813 roku szalała epidemia tyfusu; w Kaliszu zmarło wówczas dwukrotnie więcej osób niż w latach poprzednich. 5 maja 1813 zmarła Krystyna Julianna Grüneberg z d. Vogel, lat 28, rodem z Berlina, a w lipcu jej syn Fryderyk Ferdynand.

W aktach notarialnych zachowały się zapisy pożyczek zaciąganych przez Fryderyka Grüneberga. W akcie z 3 lipca 1810 r.[4] zobowiązuje się oddać starozakonnemu Jozefowi Grünbaum, kupcowi kaliskiemu, 46 talarów[5]. W kolejnym akcie notarialnym z 12 grudnia1810 r.[6]  obiecuje zwrot starozakonnemu Naftali Gross, kupcowi w Kaliszu, kwotę 300 złotych polskich. Dwa lata później – 8 kwietnia 1812 r.[7] Fryderyk Grüneberg zobowiązuje się do oddania temu samemu Naftali Grossowi zaciągniętej pożyczki sto siedemdziesiąt talarów w monecie srebrnej, a dla większego zabezpieczenia wierzyciela swego Fortepiany trzy swe własne gotowey tradycyi poddaję i naprzypadek przedania którego z takowych pieniądze za niego wzięte za najpierwsze do wypłacania należytości wierzycielowi zwrócić przeznacza (…)

Przed ostatecznym opuszczeniem Kalisza Fryderyk Grüneberg sprzedał całe swoje wyposażenie mieszkania i warsztatu. W kancelarii notariusza Andrzeja Bogusławskiego 5 października 1814 r. spisano akt notarialny[8] dotyczący tej transakcji: (…) J.Pan Jeremiasz Grüneberg Orgarmistrz przedaje wszystkie podług specyfikacyi w niemieckim języku dnia dzisiejszego napisaney i przez Stawaiących podpisany w ręku kupującego będąceywyszczególnione Sprzęta Domowe i Rzemieślnicze nic anic Sobie z nich niewymawiając ani wyłączając J.Panu Handke za Summę dobrowolnie uzgodnioną siedemset pięćdziesiąt złotych Polskich (…)

Fryderyk Grüneberg razem ze swoim synem Juliuszem (ur. 1809) i córką brata Julianą Haną Wilhelminą (ur. 1805), wyjechał z Kalisza do Halle, gdzie od  10 lat swoją wytwórnię instrumentów muzycznych prowadził jego starszy brat Gottfried Willhelm. W ogłoszeniach prasowych publikowanych w Halle w latach 1804-1813 czytamy:

Instrumentmistrz Wilhelm Grüneberg z Halle nad Saalą serdecznie poleca kilka rodzajów instrumentów, w tym fortepiany koncertowe i pianina, metody wiedeńskie i berlińskie (ta ostatnia w rzeczywistości angielska) oraz gitary w obniżonych cenach.

Produkuje wiedeńskie fortepiany koncertowe, głównie w stylu Steina i Brodmanna, które nadal uważa za jedne z najlepszych, wykonane z mahoniu, czerwonego dębu i innych gatunków drewna. Klawiatura wykonana jest z kości słoniowej i hebanu, z 5,5-oktawową skalą, od kontra F do C, a mechanizm suwakowy jest pokryty trzema strunami, dzięki czemu dzięki dołączonemu pedałowi można grać nieprzerwanie na 1., 2. i 3. strunie jednocześnie. Pozwala to grającemu na uzyskanie szczególnie przyjemnego crescendo, które w innym przypadku kosztowałoby go 240 talarów lub więcej (…)[9]

Wilhelm Grüneberg zmarł w Halle 15 grudnia 1813 r. pozostawił wdowę Marię Carolinę z domu Spielberg (1785-1837) oraz dzieci: Carla Wilhelma (ur. 1807), Carla Henry’ego Gustava (ur. 1809), Carolinę (ur. 1810), Wilhelminę Henriettę Dorotę (1812-1814), Friedricha Hermanna (ur. 1813).

Z wdową po Wilhelmie – Marią Caroliną z domu Spielberg ożenił się 27 grudnia 1814 Johann Christian  Fryderyk Grüneberg, który w maju 1813 r. owdowiał w Kaliszu. Akt ich ślubu[10] wyjaśnia większość zawiłości historii tej rodziny. Oto duże fragmenty tego zapisu:

Akt nr 56

W roku tysiąc osiemset czternastym (1814), dwudziestego siódmego (27) grudnia, o godzinie drugiej po południu, stanął przede mną, niżej podpisanym urzędnikiem stanu cywilnego Głównej i Naczelnej Księgi Dziesięciny [rejestru] w kościele Najświętszej Marii Panny w Halle i przystąpił do ślubu: Pan Johann Christian Friedrich Grüneberg, obywatel i mistrz instrumentów muzycznych tutaj, zamieszkały przy Paradeplatz w domu nr 1069. Urodził się on na Wysokiej Górze św. Piotra [St. Petersberg], cztery mile od Halle, dziesiątego kwietnia, tysiąc siedemset osiemdziesiątego czwartego (10 kwietnia 1784). Jego niegdyś zmarły ojciec, to Pan Gottlieb Grüneberg, były kantor i nauczyciel szkolny tamże, który zmarł dwudziestego szóstego marca roku tysiąc osiemset dziewiątego (26 marca 1809). A jego niegdyś zmarła matka to Christiane Charlotte Grüneberg z domu Brückholdin, zmarła tutaj w Halle piątego sierpnia tysiąc siedemset dziewięćdziesiątego ósmego (5 sierpnia 1798). Pan Młody jest wdowcem, po swojej niegdyś zmarłej żonie, Julianie Christianie Grüneberg z domu Vogel, która zmarła w Kaliszu piątego maja tysiąc osiemset trzynastego (5 maja 1813).

 Jednocześnie stawiła się także jego narzeczona, Pani Maria Carolina wdowa Grüneberg z domu Spielberg. Urodziła się ona w Parafii św. Ulryka szóstego lutego roku tysiąc siedemset osiemdziesiątego piątego (…) Panna Młoda jest wdową, po tym jak po raz pierwszy wyszła za mąż za Pana Gottfrieda Wilhelma Grüneberga, byłego obywatela i mistrza instrumentów muzycznych tutaj, który zmarł w Parafii Mariackiej piętnastego grudnia tysiąc osiemset trzynastego (15 grudnia 1813). Ponieważ Panna Młoda jest spokrewniona ze strony swojego zmarłego męża, z Panem Młodym, uzyskano zezwolenie na to od Wysokiego Królewsko-Pruskiego Wojskowego i Cywilnego Rządu, które zostało odpowiednio wydane czternastego grudnia, tysiąc osiemset czternastego (14 grudnia 1814).

Pan Młody i Panna Młoda(…) zapytani przeze mnie, czy chcą się pobrać, odpowiedzieli twierdząco. W związku z tym przyjąłem prośbę Pana Młodego. Niniejszym oświadczam, że Pan Johann Christian Friedrich Grüneberg, obywatel i mistrz instrumentów muzycznych tutaj, i jego narzeczona Pani Maria Carolina wdowa Grüneberg z domu Spielberg, zostali związani małżeństwem w dniu dzisiejszym, i to zostało im pobłogosławione w Imię Boga Ojca, Syna i Ducha Świętego.

Na potwierdzenie tego sporządziłem ten akt urzędowy.

Świadkami byli:

1. Pan Heinrich Ludwig Spielberg, obywatel, producent krochmalu?, lat dwadzieścia pięć, jest bratem Panny Młodej.

2. Pan Friedrich Wilhelm Spielberg, administrator folwarku (zarządca), zamieszkały w Helmsdorf, lat dwadzieścia dwa, jest bratem Panny Młodej.

3. Pan Heinrich Christian Grüneberg, kantor i nauczyciel szkolny w Schortewitz koło Cöthen, lat trzydzieści trzy, jest bratem Pana Młodego.

4. Pan Christian Gotthilf Körner, kantor i nauczyciel szkolny w Teicha, lat trzydzieści trzy, jest szwagrem Pana Młodego.

Ten akt urzędowy został odczytany i podpisany(…)

Z tego małżeństwa urodził się kolejny budowniczy instrumentów Johann Friedrich Heinrich (1815-1839).

Johann Christian Fryderyk Grüneberg budował instrumenty w Halle do swojej śmierci 16 stycznia 1832.

 Prowadzenie warsztatu przejęli jego synowie  Johann Friedrich Heinrich Grüneberg  (1815 w Halle – 1839 Halle) i Fryderyk Wilhelm Julius Grüneberg (1809 w Kaliszu – 1867 w USA). Około 1847 roku Julius Grüneberg zrezygnował z prowadzenia warsztatu i został kupcem. Około 1850 roku wyemigrował do USA. Został pochowany w Nowym Orleanie.

Zachowały się dwa fortepiany Fryderyka Grüneberga: Jeden w muzeum Georga Friedricha Händla w Halle (Händel-Haus), a drugi w Muzeum Sztuk Pięknych w Bostonie.

Karol (Carl Wilhelm) Grüneberg (1796 – 1853)

Około 1830 roku przyjechał z Halle do Grodu nad Prosną i zajął się budową fortepianów Karol Grüneberg. Był najmłodszym dzieckiem Gottloba i Christiany Charlotty.

Jego nazwisko w polskich aktach metrykalnych zapisywano najczęściej Grünberg, jednak on sam zawsze podpisywał się Grüneberg.

Karol Grüneberg 29 września 1833 r. ożenił się w Kaliszu[11] z Augustą Julią Haberland (ur. 1804), lat 30, córką Bogumiła i Karoliny z Rajewskich, ale trzy lata wcześniej – 19 grudnia 1830 r. urodziła się Karolina Henrietta, córka Augusty Haberland i zgłaszającego Karola Grüneberga majstra instrumentów muzykalnych. Świadkiem chrztu był August Scheel[12] czeladnik profesyji czyli rzemiosła robienia instrumentów, lat 19. Karolina Henrietta zmarła 2 lutego 1834 r.

Kolejne dzieci Grünebergów to:

– Augusta Julianna urodzona 7 września 1833 r., zmarła 23 listopada /5 grudnia 1838 r.[13]

– Karol Filip urodzony 30 kwietnia1835 r., zmarł 5/17 grudnia 1838 r.

– Wilhelm Adolf urodzony 27 kwietnia /9 maja 1837 r.

– Frydrych August urodzony 23 sierpnia /4 września 1839 r., zmarł 24 sierpnia /5 września 1849 r.

Karol Grüneberg, fabrykant instrumentów, zmarł w Kaliszu 7/19 września 1853 r w wieku  57 lat, zostawił wdowę Augustę i jednego syna (Wilhelma Adolfa).

Obecnie nie są znane żadne zachowane instrumenty wykonane przez Karola Grüneberga. Bardzo mało zachowało się informacji o tym wytwórcy. W 1845 r. w notatce prasowej o fortepianach w Kaliszu, opisany został Grzegorz Lindemann ale w przypisie wspomniano fabrykę Grüneberga.

W 1848 r. Najjaśniejszy Pan Mikołaj I Romanow zażądał od władz lokalnych, złożenia raportu  zatytułowanego „Rozpuszczenie znacznej liczby robotników fabrycznych przez znakomitszych przedsiębiorców”[14]. Naczelnik Powiatu Kaliskiego opisał stan zatrudnienia w firmach na jego terenie.  W zbiorczej tabeli zapisał stan zatrudnienia m.in. fabryk fortepianów Lindemanna i Grüneberga. Z tej informacji wynika, że w styczniu 1848 r. Grüneberg w swoim zakładzie w Kaliszu pod numerem 18 zatrudniał 1 majstra i trzech czeladników, a do  20 maja 1848 r. ubył jeden czeladnik z powodu wyjazdu za granicę.

Wiktor Z. Łyjak w swoim artykule Kto niegdyś w Kaliszu fortepiany budował opublikowanym w Ruchu Muzycznym  nr 20 z 1984 r. opisuje Karola Grüneberga przez pryzmat notatek kościoła ewangelicko-augsburskiego w Kaliszu. Cytuję: (…)Spisy notują tego organmistrza w latach 1838- -1853. Od 1854 roku nazwisko Grünberg nie pojawia się wśród ewangelików kaliskich, być może umarł on w tym czasie. Inny Grünberg (imienia brak, IV, n.p.) pojawia się w 1862 roku, był on ,,muzykusem”, a na dodatek katolikiem, w związku z tym nie płacił składek na utrzymanie ewangelickiej służby kościelnej. Nie można wykluczyć pokrewieństwa między tymi osobami, noszącymi to samo nazwisko(…)  

Podsumowanie.

Historia rodziny Grünebergów ukazuje, jak istotną rolę w rozwoju rzemiosła muzycznego na ziemiach polskich i niemieckich odgrywali wędrowni mistrzowie instrumentów. Działalność Johanna Christiana Fryderyka Grüneberga w Halle oraz jego braci i potomków, w tym Karola Grüneberga w Kaliszu, wpisuje się w szerszy nurt dziewiętnastowiecznego rzemiosła fortepianowego, opartego na rodzinnej tradycji, mobilności zawodowej i powiązaniach warsztatowych. Choć zachowało się niewiele instrumentów i źródeł materialnych związanych z kaliskim okresem działalności Grünebergów, archiwalia metrykalne, notarialne i prasowe pozwalają dziś odtworzyć zarys ich losów oraz potwierdzić istnienie ważnego, choć zapomnianego ośrodka budowy fortepianów w Kaliszu nad Prosną.

---

[1] Archiwum Diecezjalne we Włocławku, Księga zaślubionych 511082/1_1802. 

[2] Archiwum Diecezjalne we Włocławku, Księga zaślubionych 511082/1_1806, W kaliskich księgach zapisywano różnie nazwisko Grüneberga, jednak podpisy świadczą o tym, że tak się nazywali.

[3] Krystyna Albertyna z Bergemanów  Raminowa była żoną Johanna Wilhelma Ramina, chirurga pułkowego, którego przybraną córką była  Christiane Wilhelmine Vogel, żona Erdmana i później Fryderyka Grüneberga.

[4] https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/94833 ,nr aktu 373.

[5] 1 talar był wówczas równoważny 6 złotym polskim.

[6] https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/94836 , nr aktu 411.

[7] https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/11883728,  nr aktu 130.

[8] https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/94833 , nr aktu 478. W tym akcie Fryderyk podał imię Jeremiasz, jednak podpis i dane adresowe świadczą o tym, że to ta sama osoba.

[9] www.deutsche-digitale-bibliothek.de

[10] www.archion.de   Odczytanie i tłumaczenie Andrzej P. Pranga z Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego.

[11] https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/29561154 , nr aktu 26.

[12] W Kaliszu działało dwóch Augustów Scheelów, jeden zmarły w 1827 r. i ten świadek chrztu.

[13] Podwójne daty stosowano w zaborze rosyjskim, pierwsza liczba oznaczała kalendarz juliański, a druga gregoriański. Obecnie obowiązuje kalendarz gregoriański.

[14] https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/11848135  [dostęp 1.11.2025]

Opracował:

Janusz Starzyk