Jan Jerzy (Johann Georg, Grzegorz) Lindemann (1792 – 1849)

Najwcześniejszą informacją w kaliskich aktach o Jerzym Lindemannie jest akt jego ślubu[1] z Renatą Wilhelminą Bartosch (1802-1865). Ślub odbył się w Kaliszu 15 maja 1823 r.  W akcie określono go jako (…) Jan Grzegorz Lindemann, tutejszy obywatel mający lat dwadzieścia i pięć[2], według metryki nam złożonej, która została wyjęta z ksiąg kościoła Ewangelickiego w Reerhausen(…) W akcie zgonu doprecyzowano pochodzenie Lindenmanna jako (…) rodem z Renhausen księstwa Hessen-Cassel. Na podstawie współczesnych map można przypuszczać, że jest to miasteczko Reinhausen położone niedaleko Getyngi, a oddalone około 40 km od Kassel. Wobec braku dokładniejszych danych (imiona rodziców) trudno jest odnaleźć akt urodzenia, gdyż to nazwisko było dość popularne w tamtych parafiach.

Pierwszy ich syn Emil George (Emil Jerzy) urodził się 8 stycznia 1827 r.[3], a drugi syn Otto Jerzy 15 października 1836 r.[4] W akcie urodzenia drugiego syna tak określono Jana Jerzego Lindemanna (…)tutejszy fabrykant instrumentów muzycznych, liczący lat czterdzieści i cztery.

Jerzy (Grzegorz) Lindemann często był świadkiem ślubów i chrztów dzieci swoich współpracowników. Między innymi jego podpis można spotkać pod aktem chrztu Szarloty Emilli Schneider, która była córką cieśli Karola Schneidera, ślubu Fryderyka Glandta z Bertą Emilią, chrztu ich dzieci, ślubu Karola Gottloba Fiebigera z Szarlotą Emilią Schoen, oraz chrztem córek Fryderyka Zerkwitza.

Georg Lindemannzmarł  7 maja 1849 r. o godz. 11.30, pozostawił małżonkę Wilhelminę z Bartoschów i dwóch synów: Emila i Ottona[5]. Po śmierci Grzegorza Lindemanna wdowa i syn Emil  zamieszkali we Włocławku, gdzie 13 lutego 1865 r. zmarła Wilhelmina Lindemann z domu Bartosch, licząca lat 63.

Fabryka fortepianów

Najwięcej informacji o wytwórni fortepianów Lindemanna dostarczają źródła prasowe. Pierwsze ogłoszenie Grzegorza Lindemanna w polskiej prasie ukazało się w 1822 r. gdy mieszkał i pracował przy ulicy Piskorzewskiej 314.

Sześć lat później Grzegorz Lindemann ogłasza, że w 1828 r. założył skład własnych fortepianów w Łęczycy.

Wytwórnia fortepianów Lindemanna w Kaliszu produkowała od kilku do 30 instrumentów rocznie, zatrudniając od 4 do 15 pracowników. U Lindemanna pracowali m. in. Fryderyk Glandt, Fryderyk Hintz, Karol  Fiebiger , Fryderyk Zirkwitz.  W tym zakładzie wykonywano również wszelkiego rodzaju naprawy i przebudowy starszych instrumentów.

W 1845 r. fortepian Lindemanna z mechaniką wiedeńską był eksponowany na „Wystawie Płodów Przemysłu Krajowego i Rossyjskiego”.

„Gazeta Handlowa i Przemysłowa” z 1845, nr 35[7], zamieściła informację z Kalisza o produkowanych fortepianach. (…)Muzyka w tutejszem mieście, lubo nie wzniosła się na wyższy szczebel, jest wszakże więcej jak gdziekolwiek upowszechnioną. Nie ma domu, żeby nie było jednego czasem i kilku fortepianów; najwięcej pochodzą one z fabryki tutejszej Lindemana *), kupno bowiem ich jest ułatwione, z powodu, iż nabywca posiadający zaufanie nie płaci razem ale ratami. Cena zwyczajna fortepianów mahoniowych jest około 75 dukatów. Jednakże powierzchowność ich nie odznacza się tą wytworną elegancyą,  temi rzeźbami w stylu odrodzenia, co przydają tyle ozdoby fortepianom Warszawskim. Zalecają się one atoli mocą, są dobrze zbudowane, trzymają strój; szkoda tylko, że nie mają okrągławego, pełnego dźwięku, i że najwyższe tony dyskantowe niepotrzebnie opatrzone tłumnikami, zamiast metalicznego wydają głos martwy, drewniany. Pomimo tych małych wad, fortepiany Lindemana zyskały od lat kilku wielką wziętość, w dalekie okolice a niekiedy nawet i do Warszawy zamawiane bywają, i wyrabiają ich tu rocznie przeszło trzydzieści.

*) Jest tu jeszcze druga fabryka Grünberga, wyrabiająca rocznie około dziesięciu bardzo lichych fortepianów.

Okres „Wiosny Ludów” w 1848 r. spowodował żądanie Najjaśniejszego Pana Mikołaja I Romanowa od władz lokalnych raportu  zatytułowanego „Rozpuszczenie znacznej liczby robotników fabrycznych przez znakomitszych przedsiębiorców”. Naczelnik Powiatu Kaliskiego opisał stan zatrudnienia w firmach na jego terenie i w zbiorczej tabeli zapisał stan zatrudnienia fabryk fortepianów Lindemanna i Grünberga. Z tej informacji wynika, że w styczniu 1848 r. Lindemann w swoim zakładzie zatrudniał 1 majstra i 10 czeladników, a 20 maja pracowało tylko czterech czeladników i jeden majster[8]. 

Po śmierci Grzegorza Lindemanna wystawiono na sprzedaż nieruchomość położoną w Kaliszu pod numerem 183. W ogłoszeniu o tej sprzedaży zostały dokładnie opisane budynki w których Lindemann miał swoją fabrykę:

1. Kamienica masiv murowana o parterze, jednym piętrze, poddaszu, z suterynami i piwnicami,
2. Oficyna, czyli przystawa masiv murowana, również o parterze i jednym piętrze, poddaszu, z suterynami w których są drwalniki, i piwnicami,
3. Stajnia i zarazem wozownia masiv murowana,
4. Kloaka z tarcicy o trzech przedziałach,
5. Skrzynia z tarcicy do składania śmieci,
6. Podwórze wybrukowane kamieniami polnymi.

Fabrykę fortepianów  Grzegorza Lindemanna kupił w 1850 roku Fryderyk Glandt, wieloletni pracownik w tej fabryce.

W Muzeum Historii Przemysłu w Opatówku jest eksponowany fortepian skrzydłowy Grzegorza Lindemanna  z lat 1830-1840.

Kolejny zachowany instrument Lindemanna datowany na lata 1845-1849, jest eksponowany w Ostromecku.

Wiktor Z. Łyjak w swoim artykule Kto niegdyś w Kaliszu fortepiany budował opublikowanym w „Ruchu Muzycznym”  nr 20 z 1984 r., opisuje Jerzego Lindemanna przez pryzmat notatek kościoła ewangelicko-augsburskiego w Kaliszu z lat 1821-1858. Cytuję: Jerzy Lindemann, urodzony w 1798 roku, pojawia się w 1838 roku w spisie płatników składek na utrzymanie służby kościelnej parafii ewangelickiej w Kaliszu. Miał on (do śmierci) cztery „dusze” na utrzymaniu. Kolejne rejestry płatnicze, za lata 1840- -1844, nie wymieniają Lindemanna wśród zborowników kaliskich, w 1846 roku znów jest on notowany, rok później brak o nim wiadomości. Spis z 1849 roku zawiera bardzo istotny dla nas zapis: podano, że Jerzy Lindemann umarł.(…) Krzysztof Rottermund podaje, że Lindemann urodził się w 1789 roku, życie opisywanego organmistrza nie było więc długie. Po roku 1850 brak wiadomości o rodzinie tego producenta fortepianów, czyżby opuściła ona Kalisz?
Jednakże z akt włocławskich wynika, że wdowa i syn Emil przenieśli się do Włocławka, gdzie Wilhelmina zmarła w 1865 r. Drugi syn Otto Jerzy mieszkał prawdopodobnie we Wrocławiu.

Podsumowanie.

Jan Jerzy (Johann Georg, Grzegorz) Lindemann należał do grona najważniejszych kaliskich producentów fortepianów pierwszej połowy XIX wieku. Jego zakład, działający od lat 20. XIX stulecia, należał do najlepiej rozpoznawalnych w regionie i wytwarzał rocznie ponad trzydzieści instrumentów, trafiających nie tylko do okolic Kalisza, ale również do Warszawy.

Źródła prasowe potwierdzają zarówno popularność jego wyrobów, jak i ich solidność konstrukcyjną, mimo pewnych zastrzeżeń dotyczących brzmienia. Analiza dokumentów urzędowych z okresu Wiosny Ludów ukazuje natomiast skalę przedsiębiorstwa i wpływ wydarzeń politycznych na lokalny przemysł.

Po śmierci Lindemanna w 1849 r. jego fabryka została przejęta przez wieloletniego współpracownika Fryderyka Glandta, co zapewniło ciągłość tradycji budowy fortepianów w Kaliszu. Zachowane do dziś instrumenty w Opatówku i Ostromecku stanowią materialne świadectwo wysokiego poziomu kaliskiego rzemiosła fortepianowego w XIX wieku.

---

[1] https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/29561143  [dostęp:1.11.2025]

[2] Wiek osób opisanych w aktach metrykalnych był zapisywany według oświadczeń tych osób. Często te dane w różnych aktach są rozbieżne. Według aktu ślubu Grzegorz Lindemann urodził się w 1798, późniejsze zapisy w aktach urodzenia dzieci oraz innych ceremonii sugerują daty 1792-1793. Akt zgonu sugeruje urodzenie Lindemanna w 1797 r. Niestety, moje poszukiwania w archiwach niemieckich nie przyniosły rozwiązania tej zagadki.

[3] https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/29561148 [dostęp:1.11.2025]

[4] https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/29561157 [dostęp:1.11.2025]

[5] https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/29561170  [dostęp:1.11.2025]

[6] https://crispa.uw.edu.pl/object/files/446289/display/JPEG?pageNumber=15 [dostęp:1.11.2025]

[7] https://crispa.uw.edu.pl/object/files/288485/display/Default [dostęp:1.11.2025]

[8] https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/11848135  [dostęp 1.11.2025]

Opracował:

Janusz Starzyk