Fabryki i składy fortepianów prowadzone przez Koischwitzów.
Warszawska fabryka fortepianów „J. Koischwitz” powstała w 1889 r. August Juliusz Koischwitz[1] w stolicy uruchomił wytwórnię i skład fortepianów najpierw przy Elektoralnej 23[2] (budynek należący do Gminy Ewangelicko-Augsburskiej), a po roku przeniósł ją na Krakowskie Przedmieście 38.
W marcu i kwietniu 1890 r. Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie zorganizowało wystawę rzemieślniczą, na której eksponowano również wyroby przemysłu muzycznego. Na tej wystawie pianino marki „J. Koischwitz” otrzymało list pochwalny[3]. Od maja do grudnia 1890 r. w warszawskim dzienniku „Słowo” Koischwitz reklamował się w dziale „Przewodnik handlowy i przemysłowy”. Jego imię zapisano tam jako Julian. Prawdopodobnie było to alternatywne tłumaczenie niemieckiego imienia Julius na język polski lub rosyjski[4].
W „Kurierze Warszawskim” w tym samym czasie ukazywały się ogłoszenia drobne o sprzedaży nowych pianin z fabryki J. Koischwitza. Ogłoszenia te ukazywały się w warszawskich gazetach do czerwca 1891 r.
Jedyne pianino firmy „J. Koischwitz w Warszawie”, o którym wiadomo, zachowało się w Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu[5]. Jest prostostrunne, z mechaniką z górnymi tłumikami, na strojnicy widnieje wybity numer 530.
W grudniu 1891 r. Juliusz Koischwitz przyjechał do Łodzi[6] i uruchomił fabrykę pianin w kamienicy przy ul. Piotrkowskiej 253. W marcu 1892 r., do prowadzenia fabryki włączył się jego 22-letni syn Karol, który poszerzył działalność o remonty, strojenia i sprzedaż używanych instrumentów. Fabryka w lipcu 1892 r. została przeniesiona na Dzielną 44 (obecnie Narutowicza 46). W ogłoszeniach prasowych od 1894 r. występuje już tylko Karol Koischwitz, jako właściciel fabryki, składu i warsztatu remontującego pianina i fortepiany.
Na Pierwszej Wystawie Przemysłowej w Łodzi w 1895 r. Karol Koischwitz eksponował swoje pianina.
Karol Koischwitz w 1895 r. poszerzył swój skład o nowe magazyny i ogłosił wyprzedaż starszych instrumentów. Rozpoczął sprzedaż nowych pianin innych fabryk (m. in. firmy „Laurinat & Co”). W grudniu 1896 r. do firmy dołączył starszy brat Karola – Ryszard i na początku 1897 roku zmieniła się nazwa zakładu na „Bracia Koischwitz” (Gebr. Koischwitz). Bracia zintensyfikowali współpracę handlową z innymi wytwórcami pianin i fortepianów, a swoje wyroby oznaczali GEBR. KOISCHWITZ podkreślając swoje berlińskie pochodzenie.
Ogłoszenia w „Lodzer Tageblatt” o podobnej treści pojawiają się do końca 1900 r. Z historii życia Karola dowiadujemy się, że pod koniec 1901 r. fabryka „Braci Koischwitz” przestała działać, a Karol wyjechał nawiązywać kontakty handlowe z europejskimi producentami fortepianów. W 1903 roku ukazywały się dwa rodzaje ogłoszeń: jedne z informacją, że fabryka pianin „Bracia Koischwitz” działa i poleca swoje usługi, a drugie – podpisane przez Karola Koischwitza o zaprzestaniu działalności firmy i zaproszeniu klientów do nowego składu „Koischwitz O”.
Firma „Gebr. Koischwitz” została zakupiona przez spółkę Jungnickel i Nordbruch[7] i w „Przewodniku Handlowo-Przemysłowym po Łodzi na Rok 1904” s.194 została zapisana pod adresem Piotrkowska 49 (jako skład fortepianów).
W „Kurierze Warszawskim” z 1904 r. ukazało się ogłoszenie firmy Braci Koischwitz o zakupie klawiatur do pianin[8]. Prawdopodobnie w firmie planowano uruchomienie produkcji, jednak w łódzkiej prasie po 1904 r. nie było ogłoszeń reklamujących wyroby fabryki Braci Koischwitz, prawdopodobnie spółka Jungnickel i Nordbruch niezbyt dbała o rozwój zakupionej firmy. W 1906 r. firmę kupił Teodor Fabian – który był teściem Ryszarda Koischwitza, a pianina produkowane po 1909 r. były opisane jako „Richard Koischwitz”[9].
W tygodniku „Łowiczanin” z 10 lipca 1914 umieszczone zostało ogłoszenie o fabryce Ryszarda Koischwitza w Żychlinie w domu Fabianów.
Wybuch pierwszej wojny światowej 28 lipca 1914 r. spowodował zanik popytu na pianina i fortepiany, dlatego słabo prosperująca firma Ryszarda Koischwitza zbankrutowała, a właściciel we wrześniu 1919 r. wyjechał do Berlina.
Ciekawa jest informacja o Koischwitzu (nie podano imienia) z francuskojęzycznych roczników przemysłu muzycznego (Annuaire des artistes et de l’enseignement dramatique et musical)[10]. W latach 1895 – 1902, jest wymieniony jako producent pianin w Warszawie Elektoralna 23, czyli w czasie funkcjonowania w Łodzi fabryki Braci Koischwitz. Kamienica numer 23 była bardzo blisko Hali Mirowskiej, a cała Elektoralna i uliczki wokół były traktowane jak centrum handlowe. Budynki zostały zbombardowane we wrześniu 1939 roku i spłonęły, więc trudno ustalić szczegóły działalności Koischwitzów w tym miejscu. Bardzo możliwe, że to Juliusz Koischwitz utrzymywał tam warsztat i sprzedaż instrumentów. Musiała to być bardzo skromna działalność, bo w warszawskiej prasie z tego okresu nie odnalazłem żadnej reklamy jego działalności.
Składy fortepianów i pianin
Karol Koischwitz od początku swojej działalności gospodarczej prowadził naprawy i sprzedaż pianin i fortepianów innych marek. Nawet w czasie, gdy dobrze prosperowała wytwórnia Braci Koischwitz, ogłaszał swoje usługi remontowo-handlowe. Po upadłości firmy „Bracia Koischwitz” Karol samodzielnie od lipca 1902 r.[11] uruchomił oddzielny skład fortepianów i pianin „Koischwitz O.” przy Ewangelickiej 1 (obecnie Roosevelta). Skład ten był własnością Karola, jednak z jakichś powodów zarejestrował go na żonę Olgę. Skład fortepianów przeniesiony został w październiku 1902 r. na Dzielną 20 (obecnie Narutowicza 24) obok Sali Koncertowej[12]. W ogłoszeniach po polsku używał zapisu nazwiska Koiszwitz (Kojszwitz).
Firma „Koischwitz O.” prowadziła sprzedaż pianin i fortepianów różnych firm (Feurich, Blüthner, Behstein, Betting, Becker, Ibach, Zeitter & Winkelmann i in.) miała bogatą ofertę lamp, taboretów, popiersi kompozytorów i nawet specjalne popielniczki dla pianistów-palaczy. Karol Koischwitz w lipcu 1911 r. przeniósł firmę na Pasaż Meyera 2[13] i prowadził ją już pod własnym nazwiskiem.
We wrześniu 1910 roku Ryszard Koischwitz publikował ogłoszenia, w których odcinał się od firmy swojego brata.
Po I wojnie światowej Łódź znalazła się w granicach Państwa Polskiego. Z tego miasta wyjechało kilkadziesiąt tysięcy Niemców. Wyjechał również Ryszard Koischwitz, jednak Karol został i nadal prowadził skład fortepianów na Pasażu Meyera 2 (Moniuszki 2). Ogłaszał się w polskich i niemieckich gazetach.
W pierwszych powojennych latach popyt na instrumenty był niewielki, jednak Skład Fortepianów i Pianin Karola Koischwitza działał coraz prężniej. Właściciel już był znany wśród polskich i europejskich producentów, więc łatwiej mu było nawiązywać kontakty handlowe. Miał przedstawicielstwa firm Bechstein, Blüthner, Feurich, Grotrian-Steinweg, Ibach itp. W Łodzi wspierał rozwój kultury muzycznej, udzielał się w organizacjach, wypożyczał instrumenty na koncerty.
Coraz częściej posługiwał się spolszczoną wersją swojego nazwiska. Nawet w niemieckojęzycznych ogłoszeniach.
W 1927 roku obchodzono 25 lecie działalności firmy. Z tej okazji ukazały się w prasie obszerne artykuły o historii firmy. Skład fortepianów został przeniesiony do lokalu na Piotrkowską 67, a w dokumentach rejestrowych jest dopisana działalność „wyrób instrumentów muzycznych”. Można domniemywać, że właściciel, zgodnie z ówczesnym trendem, wznowił (zamierzał uruchomić?) produkcję pianin.
W 1930 roku Karol Koischwitz planował sprzedaż „Pianina radioakustycznego” produkowanego przez Augusta Förstera.
Pierwszego grudnia 1930 roku do Sądu Okręgowego w Łodzi wpłynęło notarialne pismo o udzieleniu samodzielnej prokury Elzie Koischwitz przez jej męża Karola Koischwitza[15]. Samodzielna prokura upoważniała Elzę Koischwitzową do zarządzania całym majątkiem jej męża i do reprezentowania go w instytucjach. Powodem tej decyzji było pogorszenie się stanu zdrowia Karola Koischwitza, który zmarł 29 stycznia1931r.
Pierwszego lipca 1931 r. firma powróciła do kamienicy Moniuszki 2[16].
Po śmierci właściciela skład fortepianów i pozostały majątek został przekazany spadkobiercom. Po kilku rozprawach sądowych rodzina ustaliła, że Elza Koischwitz będzie zarządzać całym majątkiem i regulować wszelkie należności. W grudniu 1933 r. zmieniła nazwę firmy na „Skład Fortepianów Karol Koischwitz i Spadkobiercy”, a 8 kwietnia 1936 r. przeprowadziła się na Piotrkowską 116. W nowym lokalu firma dysponowała dwoma pomieszczeniami 5m x 5m, zatrudniała dwóch pracowników.
Po wybuchu II wojny światowej Elza Koischwitz pismem z 8 października 1941 r.[17] zobowiązała się zlikwidować firmę do marca 1942 r.
Dane biograficzne rodziny Koischwitzów
August Julius Koischwitz, używał imienia Juliusz, fortepianmistrz (Instrumentenbauer), urodzony 17 lutego[18] 1841 r. w Hausdorf, Kreis Waldenburg (Jugowice, albo Jugów k. Wałbrzycha), był synem Karla Augusta mistrza krawieckiego i Rosiny (Rozyny) z d. Gärtner zmarłych w Neugericht Kreis Waldenburg (Sędzimierz k. Wałbrzycha). Ożenił się 17 lipca 1864 r. w Berlinie[19] w parafii św. Jakuba z Marią Henriettą Wilhelminą Kiel. W akcie ślubu zanotowano, że Juliusz Koischwitz przyjechał z Wüstewaltersdorf (obecnie Wadim), a jego ojciec był tam wójtem. W Berlinie Juliusza Koischwitza notowano jako stolarza, a później mistrza stolarskiego, mieszkał z rodziną m.in. Waldemarstr. 18, Köpenickerstr. 44.
W latach osiemdziesiątych przyjeżdżał do Warszawy.
W Warszawie w 1889 r. rozpoczął produkcję pianin, którą przeniósł dwa lata później do Łodzi. Prowadzenie łódzkiej firmy powierzył swoim synom. Prawdopodobnie w 1895 roku powrócił do Warszawy, aby prowadzić działalność handlowo-usługową. Około 1902 roku wyjechał na Śląsk. Podjął współpracę z fabryką fortepianów w Brzegu i w 1906 reklamował się jako stroiciel i technik z firmy Schütz & Co[20]. w oddziale tej firmy w Gliwicach Wilhelmstr. 57.
W 1912 ogłaszał swoje usługi stroicielskie w Katowicach Beatestrasse 22 i Sachsstrasse 18, a według katowickich ksiąg adresowych, mieszkał tam od ok. 1910 r. Zmarł w Katowicach 28 października 1913 r.
Marie Henriette Wilhemine Koischwitz z d. Kiel, córka Friderike Helene Kiel, urodzona 4 października 1837 r. w Koszalinie, żona Juliusza Koischwitza, ich ślub odbył się w Berlinie 17 lipca 1864 r., Mieszkała w Berlinie m. in. Manteuffelstr. 14 H i Waldemarstr. 75, zmarła 1 listopada 1919 r. w Berlinie.
Dzieci Augusta Juliusa i Marii Henrietty Wilhelmine Koischwitz:
– Emil Juliusz Hermann Kiel później Koischwitz ur. 29 marca 1864, chrzest 17 lipca 1864.
– Agnes Marie Martha ur. 9 sierpnia 1865 r. w Berlinie, chrzest 29 października 1865 r.
– Richard Hugo Max ur. 15 listopada 1866 r. w Berlinie, chrzest 26.12.1866 r.
– Maria Helene Adelheid Koischwitz ur. 12 grudnia 1867 r. w Berlinie, chrzest 13 kwietnia 1868 r., zmarła 5 grudnia 1868 r.
– Julius Oskar Berthold ur. 14 kwietnia 1869 r. w Berlinie, chrzest 20 czerwca 1869 r., zmarł 15 stycznia 1871 r., pogrzeb 18 stycznia 1871 r.
– Paul Otto Carl ur. 6 września 1870 r. w Berlinie (Köpenickstr. 44), chrzest 11 grudnia 1870 r.
– Olga Marie Elise, ur. 27 czerwca 1873 r. w Berlinie (Köpenickstr. 44), chrzest 9 listopada 1873 r.
– Juliusz Maks Maurycy ur. 24 marca 1879 r. w Berlinie (Waldemarstr. 18).
Paweł Otto Karol (Paul Otto Carl) Koischwitz, używał imienia Karol, był synem Juliusza i Marii, ur. 6 września 1870 r. w Berlinie, chrzest 11 października 1870 r.
W listopadzie 1892 r. przystąpił do firmy swojego ojca w Łodzi. Niedługo później przejął zarządzanie firmą, którą szybko rozbudował.
Ożenił się w Kaliszu 5 czerwca 1900 r. z Olgą Anną Homeyer, z którą w 1902 r. otworzył nowy skład fortepianów przy Ewangelickiej 1, przeniesiony w październiku na Dzielną 20. Mieli jedną córkę Jadwigę urodzoną 6 lipca 1902 r. w Łodzi.
Skład fortepianów prowadzony przez Karola Koischwitza przetrwał I wojnę światową, ale małżeństwo nie. Olga Koischwitz od 1919 r. mieszkała w Łodzi osobno na ul. Emilii 12, a w następnym roku wyjeżdża na stałe do Kalisza.
Karol Koischwitz we wrześniu 1919 r. wraz z córką wyjechał do Berlina[21] przez Poznań. Powrócił do Łodzi 23 października 1919 r. i uruchomił po wojnie swój skład fortepianów na Moniuszki 2.
Ożenił się powtórnie z Elzą Ulbrich, z którą miał dwie córki: Margę Urszulę, ur. 8 sierpnia 1926 i Wallię Gerdę ur. 15 lipca 1928 w Łodzi.
Swój skład prowadził do września 1930 r. Zmarł 29 stycznia 1931r. W nekrologu podkreślano jego pracowitość i życzliwość: …Był aktywnym członkiem różnych klubów i organizacji, m.in. Łódzkiego Klubu Chórów Męskich, Klubu Chórów Kościoła Św. Trójcy, Stowarzyszenia Kupców, Stowarzyszenia Komisów Chrześcijańskich itp. W 1926 roku również był członkiem zarządu Zrzeszenia Przemysłu i Handlu Muzycznego w Polsce.
Olga Koischwitz z d. Homeyer, pierwsza żona Karola Koischwitza, ur. 26 września 1878 r. w Kaliszu, córka Henryka i Olgi z d. Beblo. Ślub w Kaliszu 23 V /5 VI 1900 r., 1919-1920 r. mieszkała w Łodzi ul. Emilii 12, 19 czerwca 1920 r. wyjechała do Kalisza. W Kaliszu pracowała jako urzędniczka. Mieszkała na Strzelniczej 6 (w czasie II wojny Heinricha Schnee), Szklarskie 1 i Żymierskiego 26. Zmarła 5 maja 1951 r. w Kaliszu.
– Jadwiga Koischwitz ur. 6 lipca 1902 r. w Łodzi, córka Karola i Olgi z d. Homeyer. 30 września 1919 r. wyjechała z ojcem do Berlina, W 1921 roku ukończyła dwuletnią Szkołę Handlową w Berlinie[22], po II wojnie mieszkała pracowała jako nauczycielka w Krakowie.
Elza Koischwitz z d. Ulbrich, druga żona Karola Koischwitza, właścicielka składu po śmierci męża, ur. 7/19 grudnia 1888 r. w Łodzi, córka Rajmunda (1850-1926), i Augusty z d. Steinhauer (1864-1893). Miała czworo rodzeństwa. W Łodzi mieszkała m. in. na Piotrkowskiej 116. Po II wojnie wyjechała z córkami do Niemiec (Düsseldorfu?).
– Marga Urszula Koischwitz, ur. 8 sierpnia 1926 w Łodzi, córka Karola i Elzy z d. Ulbrich, po II wojnie wyjechała do Niemiec.
– Walli Gerda Koischwitz, ur. 15 lipca 1928 r. w Łodzi, córka Karola i Elza z d. Ulbrich, zmarła 28 października 2017 r. Garlitz (Niemcy).
Richard Hugo Max Koischwitz, ur. 15 listopada 1866 r. w Berlinie, chrzest 26 grudnia 1866,
Ryszard Koischwitz ożenił się 4 maja 1891 r. w Łodzi z Anną Wilhelminą Pauliną Fabian. Mieli trzy córki: Olgę Marię Emmę, ur. 4 września 1895 oraz bliźniaczki Marię Elżbietę i Annę Gertrudę urodzone 23 maja 1907 r. w Łodzi. Po rozwodzie w 1924 r., ożenił się powtórnie 12 listopada 1924 r. z Emmą Pauliną Neumann[23] (1883- ?).
W 1896 r. rozpoczął współpracę z bratem Karolem przy rozbudowie fabryki pianin. Przez pierwsze lata firma prosperowała dobrze, ale później obroty spadały i fabrykę „Braci Koischwitz” sprzedano. Ryszard starał się utrzymać fabrykę i przy pomocy swojego teścia Teodora Wilhelma Fabiana (1836-1919), właściciela przedsiębiorstwa budowlanego w Żychlinie, udało mu się uruchomić produkcję pianin pod własnym nazwiskiem. Wytwórnia działała do 1914 roku. Po I wojnie Ryszard Koischwitz 30 sierpnia 1919 r. wyjechał z Żychlina do Poznania, a następnie do Berlina. W Berlinie mieszkał m. in. przy ul. Weidenweg 1, Friedenstr 70, Rigaer Str. 64, oferował swoje usługi stroiciela fortepianów do 1943 roku. Zmarł w Berlinie 20 lipca 1945 r.
Anna Wilhelmina Paulina Koischwitz z d. Fabian, używała imienia Paulina, ur. 15 lutego 1865 r. w Tłuszczu (Taupse) gm. Zabrodzie, powiat Radzymin, córka Fryderyka Wilhelma Teodora i Anny Sauerbreit, żona Ryszarda Koischwitza, ich ślub odbył się 4 maja 1891 r. w Łodzi, rozwód 30 czerwca 1924 r. w Berlinie. Po 1919 roku używała nazwiska Paulina Kojszwic. Mieszkała w Łodzi na Sienkiewicza 83, Piotrkowskiej 53, Łąkowej 32, pracowała najpierw w kuchni, a od 1921 r. jako krawcowa w Wydziale Opieki Społecznej. Narodowość polska, wyznanie ewangelicko-augsburskie. Zmarła w Zgierzu, 21 października 1941 r. Jej brat Karol August Fabian, inżynier budowniczy, był właścicielem biura budowniczego i właścicielem fabryki wyrobów ceramiczno-betonowych „Fabianówka” w Żychlinie.
Dzieci Ryszarda i Pauliny:
– Olga Maria Emma Koischwitz, ur. 4 września 1895 r. w Łodzi, po mężu Szwedzińska, nauczycielka, mieszkała we Włocławku oraz Łodzi na Piotrkowskiej 53, 2 sierpnia 1920 r. wyjechała do Berlina. Wróciła do Polski. Mieszkała w Zgierzu, ul. Focha 5 oraz w Krotoszynie ul. Sulmierzycka 28, zmarła w 1980 r.
– Maria Elżbieta Koischwitz, ur. 23 maja 1907 r. w Łodzi, w 1937 telefonistka, mieszkała w Łodzi, ul. Kątna 32 (z siostrą Anną), zmarła 6 maja 1971 r. Pochowana w Głubczycach jako Maria Kojszwic.
– Anna Gertruda Koischwitz, po mężu Fibich, ur. 23 maja 1907 r. w Łodzi, bliźniaczka Marii, biuralistka, mąż Mieczysław Fibich (1907-1989), ślub 4 czerwca 1933 r. w Łodzi, mieszkała w Łodzi, ul. Srebrzyńska 85, Kątna 32. Zmarła w 1986 r. w Łodzi.
Juliusz Maks Maurycy Koischwitz, ur. 24 marca 1879 r. w Berlinie, używał imienia Maks.
Ożenił się 31 grudnia 1918 r. w Berlinie[24] z Erną Müller (1892 – 1924), córką Philippa i Marii Margtrethe, powtórnie 19 września 1925 r. z Matyldą Felicją Feige (1891-po 1953), urodzoną w Bałutach, córką ślusarza Wilhelma Ottona Feige i Matyldy z domu Schulz. Mieszkał na stałe w Berlinie m.in. przy Richthoferstr 7, Weidenweg 65, Tilsiter Str. 27, oferując usługi stroiciela fortepianów i lombardowe. Zmarł w Berlinie 30 stycznia 1953 r.
Opracował
Janusz Starzyk
[1] Ryszard Koischwitz w latach 1908-1914 podaje założenie firmy w roku 1888. Możliwe, że jednak rok wcześniej jego ojciec zakładał fabrykę w Warszawie.
[2] Paul de Wit, Pianofabrik w „Weltadressbuch der gesammten Musikinstrumenten-Industrie” (Światowa książka adresowa dla całej branży instrumentów muzycznych), Leipzig, 1890.
[3] Nagrody z wystawy rzemieślniczej, Słowo, 1890, nr 79, s. 3., Nagrodzeni, Kurjer Warszawski, 1890, nr 92, 2 kwietnia 1890, s.3.
[4] W karcie meldunkowej Karola Koischwitza imię ojca również zapisano jako Juljan.
[5] Muzeum Narodowe w Poznaniu nr inw. MNP-I/1326. Pianino pokryte czarną politurą, z tabliczką firmową na pokrywie klawiatury z napisem J. Koisch,witz w Warszawie.
[6] „Lodzer Tageblatt”, 1891-12-08 R. 11, nr 280, s. 3 (Informacja o przybyciu z Warszawy Koischwitza do Hotelu Victoria) https://bc.wbp.lodz.pl/dlibra/publication/119920/edition/114688/content
[7] Herman Jungnickel i Herman Nordbruch to właściciele pracowni malarskiej w Łodzi ul. Nawrot 26, zajmującą się ozdabianiem świątyń.
[8] „Kurjer Warszawski” R.84, 1904, nr.58, s.13.
[9] W Informatorze Handlowo-Przemysłowym m. Łodzi na rok 1910 s.194 zapisano firmę „Koischwitz R.” jako własność T. Fabiana Dzielna 44, W Informatorach Handlowo-Przemysłowych m. Łodzi na lata 1911-13 właścicielem firmy pod adresem Dzielna 44 jest tylko Teodor Fabian. W informatorze na rok 1914 już nie występuje.
[10] https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1240438/f850.image
https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k124044n/f893.item
https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k124047s/f1245.image [dostęp:27.10.2015]
[11] W aktach rejestrowych jest podana data 23 marca 1901 r jako rozpoczęcie rzemiosła. APŁ, sygn. akt. 39/221/0/4.19/115154.
[12] Sala Koncertowa Ignacego Vogla działała od 1887 r. przy ulicy Dzielnej 18 (dziś Narutowicza 20/22) obecnie znajduje się tam gmach Filharmonii Łódzkiej im. Artura Rubinsteina.
[13] „Rozwój”, 1911-08-05, nr 177 s.12, Pasaż Meyera był zabudowany okazałymi kamienicami, a Pałac Geyera pod numerem 2, został przebudowany w 1910 r. K. Koischwitz przeprowadził swój skład do praktycznie nowego budynku w luksusowej dzielnicy w Łodzi.
[14] Wyrób i sprzedaż instrumentów muzycznych przy ul. Piotrkowskiej 67, właściciel Karol Koischwitz. Archiwum Państwowe w Łodzi, sygn. akt. 39/221/0/4.19/115154.
[15] https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/27625313 [dostęp:28.10.2025]
[16] „Głos Poranny”, 1931, nr 144, s 11.
[17] Archiwum Państwowe w Łodzi sygn. akt 39/181/0/0/RH2191.
[18] W akcie zgonu błędnie zapisano datę urodzenia 14 kwietnia 1841 r.
[19] https://www.ancestry.de/search/collections/61229/records/784091?tid=&pid=&queryId=cfdfe77b-d498-4c36-a12e-d95d9a56e003&_phsrc=yyP242&_phstart=successSource [dostęp: 30.10.2025]
[20] Filia fabryki Schütz& Co w Gliwicach została uruchomiona 10 marca 1906 r.
[21] https://e-kartoteka.net/pl/search#show
[22] Dziennik Urzędowy Ministerstwa Oświaty, 1965, nr2, s.34, https://mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/publication/64259/edition/61211/content
[23] https://www.ancestry.de/search/collections/2957/records/279500725 [dostęp: 30.10.2025]
[24] https://www.ancestry.com/search/collections/2957/records/1211995 [dostęp: 30.10.2025]