Fryderyk (Friedrych) Glandt (Gland)  (1800 – 1872)

W akcie ślubu z 24 kwietnia 1836[1] czytamy, że „Fryderych Gland[2] kawaler lat 25 wyznania ewangelickiego rodem z Liebstadt, z Królestwa Polskiego, syn dziedzica Fryderycha i Wilhelminy Glandów zmarłych, tutejszy instrumentarz zawarł małżeństwo z Panną Bertą Emilią Thiel lat 18 i 7 miesięcy, córką Gottloba i Fryderyki”. Świadkiem ślubu był m.in. ówczesny producent fortepianów Grzegorz Lindemann.

Liebstadt – miejsce urodzenia Fryderyka Glandta to obecne Miłakowo w powiecie ostródzkim. Na początku XIX należało  do Prus Wschodnich (dawne Prusy Książęce), w okręgu Morąg (niem. Mohrungen). W zeskanowanych zapisach kościoła ewangelickiego z Liebstadt odnalazłem zapis konfirmacji Friedricha Wilhelma Glanda ur. 24 sierpnia 1800 r., który uczęszczał do szkoły sześć lat, a jego ojciec był kuśnierzem. Konfirmacja ta miała miejsce w 1814 r. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że ten konfirmowany młodzieniec to późniejszy budowniczy fortepianów.

 Fryderyk Glandt przybył do Kalisza około 1831 r.[3] i podjął pracę u Grzegorza Lindemanna. Ożenił się – jak wspomniano – 24 kwietnia 1836 r. z Bertą Emilią Thiel (ok.1817-1852).  Pięć dni po ślubie, 29 kwietnia1836 r.,  urodziła się ich córka Emilia Rozamunda. W akcie chrztu z 8 maja zapisano, że zgłaszającym był Fryderyk Gland, tutejszy fabrykant instrumentów, liczący lat 37[4], a świadkiem chrztu Jan Georg Lindemann, fabrykant instrumentów, liczący 44 lata. 

Kolejne dzieci Fryderyka i Emilii Glandtów.

• Fryderych Emil (18/30 marca 1838 – 2/14 kwietnia 1840),
• Frydrych Reinhold (ur. 17/29 października 1840 r.) zmarł w Londynie w 1902 r.
• Gustaw Adolf (26 stycznia /7 lutego 1843 – 19 czerwca /1 lipca 1852), zmarł w wieku 9 lat, dzień po śmierci matki (w czasie epidemii cholery),
• Augusta Florentyna (2/14 września 1845 – 13/26 sierpnia 1908), w 1867 r. poślubiła majstra bednarza Roberta Ludwika Ketschkera (1842–1899),
• Adam Gland ( ur. 31 grudnia 1848 /12 stycznia1849), zmarł godzinę po urodzeniu,
• Emil Juliusz (ur. 31 maja /12 czerwca 1850) zmarł w 1900 r w Berlinie.

18/30 czerwca 1852 r. zmarła w wieku 35 lat Emilia Glandt z domu Thiel,.

Rok po jej śmierci Fryderyk Glandt ożenił się ponownie[5]. Ślub odbył się 8/20 września 1853 r., a wybranką została Wilhelmina Schnejder z domu Flaum, lat 34, wdowa po rzeźniku Grzegorzu Schnejderze.  Warto zauważyć, że w tym samym dniu, godzinę później odbył się ślub najstarszej córki Fryderyka – Emilii Rosamundy, lat 17, z Teodorem Gerhardem Bettingiem, 26 letnim fabrykantem instrumentów, wyznania rzymskokatolickiego.

Z drugiego małżeństwa 13/25 czerwca 1854 r. urodziła się córka Emilia Klara Glandt.

Fryderyk Glandt Zmarł 3 /15 Stycznia 1872  r. w wieku 71 lat, pozostawiając wdowę Emilię[6] z domu Flaum.  Po jego śmierci wdowa z dziećmi wyjechała z Kalisza i osiadła w Berlinie.

Działo się w Kaliszu 5/17 stycznia 1872 roku o godzinie 3 po południu. Stawili się Karl Griesse lat 81 zakrystian przy tutejszym kościele i Oswald Bëttner pisarz przy tutejszym kościele lat 28 i oświadczyli że 3/15 dnia [stycznia tego roku] o 6 po południu zmarł Fridrich Glandt mieszkający w Kaliszu 71 lat mający zostawiając po sobie owdowiałą żonę Emilię z domu Flaum(…)[7]

Fabryka fortepianów.

W ówczesnej prasie można odnaleźć ślady działalność Fryderyka Glandta jako budowniczego instrumentów.

 W  „Dzienniku Urzędowym Guberni Warszawskiej” nr 4 z 26 stycznia 1850 r. opublikowano poniższe ogłoszenie[8].

Kilka miesięcy później ukazało się kolejne ogłoszenie Glandta informujące o  przejęciu fabryki Lindemanna. Chochlik drukarski zamienił jego nazwisko na Handt.

28 marca 1852 r. w Kaliszu odbył się koncert  Antoniego Herzberga (pianisty) i Adama Hermanna (wiolonczelisty). Pierwszy z nich grał na fortepianie z fabryki F. Glandta. W „Kurjerze Warszawskim” z 3 kwietnia 1852 opisano ten koncert z uwagą:  Fortepjan użyty w tym koncercie, pochodził z fabryki fortepjanów Pana Glandta w Kaliszu, i odznaczał się łagodnym i silnym głosem, gdyż w ogóle wyroby z tej fabryki zasługują na szczególne pochwały i przynoszą zaszczyt temu miastu.

W czerwcu 1852 r. w czasie epidemii cholery zmarli żona i syn Fryderyka Glandta. Zapewne wpłynęło to negatywnie na sytuację finansową przedsiębiorstwa. W następnym roku wydatki związane z drugim ślubem oraz ślubem najstarszej córki dodatkowo obciążyły budżet rodziny. Glandt zalegał z zapłatą czeladnikom i pracownikom. Zachował się akt notarialny z 23 listopada/5 grudnia 1853 r[9]. w którym Fryderyk Glandt właściciel fabryki fortepianów (…) oświadcza i przyznaje iż on do dnia dzisiejszego zadłużył się w wypłacie swoim pomocnikom współstawającym Fryderykowi Hintz i Teodorowi Betting oraz innym w fabryce jego pracującym, za ich roboty tudzież …. za zliczenia udzielone na materiały, summą złotych polskich tysiąc osiemset, albo talarów trzysta czyli rubli srebrnych dwieście siedmdziesiąt, a że nie mając gotowych funduszów na zapłacenie swej czeladzi ani też na dalsze nakłady do prowadzenia korzystnie swojej fabryki, postanowił więc zaspokoić swoich pracowników tym sposobem: 1. Że on oddaje na własność współstawających Fryderyka Hintz i Teodora Betting pomocników w swej fabryce dwa postumenta mahoniowe do fortepianów nowych, które znane są w Jego fabryce pod nazwą: jeden na fason Angielski drugi na fason Niemiecki, bez żadnych wewnętrznych przyrządów czyli jednym słowem bez wewnętrznej maszynerii, klawiatury i tym podobnych.  2. Ci zaś Fryderyk Hintz i Teodór Betting podejmują się swoim kosztem zakupić wszelkie potrzebne materiały do ukończenia tych fortepianów i takowe wykończyć zupełnie w fabryce stawającego Fryderyka Glandta swoim kosztem, a następnie mają prawo sprzedać je jako swoją własność bez żadnego wpływu ze strony tegoż Glandta (…)

Prawdopodobnie, gdy ukończone zostały te fortepiany, ukazało się ogłoszenie w „Kurierze Warszawskim” z dnia 11 stycznia 1855 r. informujące trochę na wyrost o fabryce panów Bettinga i Hintza (Teodor Betting z rodziną wyjechał do Wrocławia w 1855 r., a Fryderyk Hintz rok później reklamował się jako skład fortepianów).

W kolejnych latach Fryderyk Glandt nadal wytwarzał fortepiany, jednak około 1859 r. był zapisywany jako stolarz, a od 1862 r. działał jako szynkarz[10].

W swoim artykule Wiktor Z. Łyjak tak opisuje Fryderyka Glandta: (…)działał w Kaliszu co najmniej w latach 1840-1866 i to w różnych specjalnościach. Brak Glandta w spisie zborowników z 1838 roku pozwala sądzić, że nie mieszkał on wówczas w Kaliszu. Akta z lat 1840 i 1841 nie wymieniają zawodów parafian, nie wiemy przeto, czy Fryderyk Glandt, osiedlony już w Kaliszu, zajmował się produkcją instrumentów muzycznych. W 1843 roku Glandt trudnił się organmistrzostwem i wykonywał ten zawód do około 1860 roku. Spis z 1859 roku podaje, że organmistrz ów utrzymywał się ze stolarstwa, być może wykonywał jeszcze jakieś prace fortepianmistrzowskie. Od 1862 roku Glandt występuje jako szynkarz, widocznie działalność gastronomiczna była w jego przypadku bardziej intratna.   W dalszej części wspomniano również, że Glandt nie był właścicielem nieruchomości, ale posiadał swoją ławkę w kościele, miał na utrzymaniu pięć osób (1843-1850) i  zmieniał przynależność klasową w zależności od wykonywanego zajęcia.

Instrumenty wyprodukowane przez wytwórnię Fryderyka Glandta nie zachowały się.

---

[1] https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/29561157  akt nr 18, skan 46.

[2] W tym akcie  nazwisko zostało zapisane jako Gland i tak podpisał się pan młody. Nazwisko Glandt funkcjonowało od  około 1843 r.

[3] W ogłoszeniu z 1850 r. o zakupie fabryki od Lindemanna sam podaje, że pracował tam 19 lat.

[4] Przez kilkanaście dni postarzał się o 12 lat (sic!)

[5] https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/29561174 akt 52, skan 73.

[6] Imię drugiej żony zapisano w akcie małżeństwa jako Wilhelmina, jednak w innych aktach została zapisana jako Emilia. W akcie  pierwszego jej ślubu z1842 r. z Grzegorzem Schnajdrem została zapisana jako Emilia Pflaum, lat 27, córka Ferdynanda i Rozyny z Elsnerów.

[7] Odczytanie i tłumaczenie Zbigniew Gawroński.

[8] . Uwiadomienie: JJWW. Panów oraz Szanowną Publiczność, niżéj podpisany ma zaszczyt uwiadomić, że po nastąpionej śmierci śp. Lindemann fabrykancie instrumentów muzycznych w Kaliszu, u którego przez lat 19, jako pierwszy mechanik pracowałem, ja nową Fabrykę Fortepianów w m. Kaliszu otworzyłem, za które instrumenta nietylko w trwałości na lat kilka zaręczam, ale takowym przez odmianę mechanizmu na sposób Wiedenski przyjemniejszą grę i głos nadałem, oraz że instrumenta podobne w najnowszem guście i sposobie mechanizmu Angielskiego wystawiam. Kalisz dnia 20 Stycznia 1850 roku. F. Glandt.

[9] Notariusz Józef Miklaszewski, akt notarialny nr 57, skan 75. https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/94848

[10] Wiktor Z. Łyjak, Kto niegdyś w Kaliszu fortepiany budował, Ruch Muzyczny 1984, nr 20, s. 24.        

[11] https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/11848006